Ο βαθύς και ισχυρότατος δεσμός μεταξύ των Μίκη Θεοδωράκη και Μάνου Χατζηδάκι (παραθέτω τα ονόματα κατά την αλφαβητική τάξη), που πολλαπλασίαζε την αδιαμφισβήτητη καλλιτεχνική αξία και σημαντικότητα της προσωπικότητας ενός εκάστου, είναι γνωστός. Η αμοιβαιότητα σεβασμού – εκτίμησης – θαυμασμού του ενός προς τον άλλον, υπερέβαινε τις μεγάλες διαφορές ιδιοσυγκρασίας, αντιλήψεων, στάσης και δράσης απέναντι σε καταστάσεις της κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Αυτός ήταν ο λόγος που ένωναν τις δυνάμεις τους με τον λόγο και τη μουσική τέχνη τους και συνομιλούσαν τακτικά και ουσιαστικά, ιδιωτικά και μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.
Του Γιάννη Ρούντου*
Ο Μίκης, άλλωστε, είχε πλέξει κατ’ επανάληψη το εγκώμιο του Μάνου σε άρθρα του με αναφορά στην πολλά σημαίνουσα σχέση και φιλία τους, που χρονολογείται από την άνοιξη του 1945 (εκδόσεις “Μικρός Ιανός” – 2004: άρθρα Μ. Θ. σε “Καθημερινή” – 1999 και “Το ΒΗΜΑ” – 2003), ενώ είχε πρωτογράψει γι’ αυτόν το 1952 στην εφημερίδα “Κήρυξ” των Χανίων (από το βιβλίο του Μίκη “Για την Ελληνική Μουσική”, εκδόσεις Καστανιώτη – 1986). Ευγνωμονούσε πάντα τον Μ. Χ. γιατί του στάθηκε στα πολλά χρόνια της παρανομίας του και μουσικά τον χαρακτήριζε “συμφωνιστή” με όραμα, από το 1946 ακόμη: “Μονάχα στην τελευταία περίοδο της ζωής του, με την ίδρυση της Ορχήστρας των Χρωμάτων θα μπορέσει να αφεθεί ολοκληρωτικά στο μεγάλο του πάθος διευθύνοντας συμφωνικά έργα”, έλεγε γι’ αυτόν (πηγή: ΟΔΗΓΟΣ Μίκη Θεοδωράκη – “Μάνου Χατζηδάκι εγκώμιον” – 15/6/2004).
Αλλά και ο Μάνος είχε πει, μεταξύ άλλων, για τον Μίκη σε ραδιοφωνική εκπομπή του στο τρίτο πρόγραμμα της ΕΡΤ (περίοδος 1978-79): “Ο Θεοδωράκης είναι βαθιά και πλατιά μουσικός και λειτουργεί παράλληλα σε άλλες, λιγότερο γνωστές στιγμές, με ακρίβεια και με συνείδηση των πηγών του και των στόχων του, με ευαισθησία και με τεχνική απαράμιλλη. Αυτές είναι οι στιγμές που τον τοποθετούν στο μέλλον, σίγουρα και παντοτινά” (πηγή: “Το ΒΗΜΑ” – 3/9/2021, ηχητικό ντοκουμέντο).
Ωστόσο φέτος, στην εκατονταετία από το γενέθλιο έτος τους (1925), η υπόθεση μιας μεγάλης συναυλιακής περιοδείας εκτός της χώρας “έχει σηκώσει σκόνη”, καθώς από την πλευρά του θεματοφύλακα της μουσικής κληρονομιάς του Μάνου, του Γιώργου Χατζηδάκι, τέθηκε ηθικό ζήτημα διαφύλαξης των ρητών επιθυμιών του μεγάλου συνθέτη για τη διαχείριση του έργου του.
Θεωρώ εύλογη, ιδιαίτερα εύστοχη και συνετή τη σχετική τοποθέτηση από την άλλη πλευρά των κληρονόμων του Μίκη για τα δικαιώματα του έργου του, SCHOTT MUSIC GmbH & Co. Την πλήρη δήλωση, που δημοσιοποιήθηκε από τη Ρένα Παρμενίδου -τη γυναίκα που στάθηκε τόσο πολύ στον Μίκη από το 1983 ως συνεργάτις και από το 1989 ως γραμματέας του, σε κάθε στιγμή του- την παραθέτω στο τέλος του σχολίου μου.
Σε αυτό το κείμενο της δήλωσης από την SCHOTT MUSIC GmbH & Co, στέκομαι στην κατάληξη: “…ενώ βεβαίως δεν έχουμε καμμία αρμοδιότητα σε θέματα του έργου του Μάνου Χατζιδάκι, δεν προτιθέμεθα προς το παρόν να προβούμε σε κάποια ενέργεια αλλά θα θέλαμε να απευθυνθούμε στην οργανώτρια εταιρία και να την καλέσουμε να κάνει ό,τι είναι δυνατόν, ώστε να λήξει το συντομότερο η διαμάχη αυτή, που φέρνει και την «πλευρά Θεοδωράκη» σε πάρα πολύ δύσκολη θέση και να βρεθεί άμεσα μία λύση που να σέβεται τις απόψεις του κ. Γιώργου Χατζιδάκι, ο οποίος σύμφωνα με την επιθυμία και τα όσα έχει ορίσει ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις, εκπροσωπεί και διαχειρίζεται το έργο του.”
Έχω μια παρατήρηση, στο περιθώριο της διένεξης αυτής – με την ευχή η έκβασή της να μη θίξει το πνεύμα των δημιουργών και να μην προσβάλει τη μνήμη τους: ο θεματικός πυρήνας των συναυλιών αφορά στο μνημειώδες έργο του Μίκη Θεοδωράκη και του Μάνου Χατζηδάκι, που έχουν θέση στην κιονοστοιχία του πολιτιστικού μας Παρθενώνα και όχι στους δύο αξιόλογους (η επάρκειά τους, εν προκειμένω, υπό κρίση) ερμηνευτές, που θα έπρεπε να προσέρχονται ως ταπεινοί προσκυνητές στον ναό. Από την προβολή των ονομάτων, όμως, στην αφίσα συνάγεται το αντίθετο.
Η δήλωση
“Επειδή το όνομα και το έργο του Μίκη Θεοδωράκη είναι εκ των πραγμάτων αναμεμιγμένο στο γνωστό θέμα της παγκόσμιας περιοδείας για τα 100 χρόνια από την γέννηση του Μάνου Χατζιδάκι και του Μίκη Θεοδωράκη, θα θέλαμε να δηλώσουμε τα εξής:
Πληροφορηθήκαμε από το διαδίκτυο την είδηση για την πραγματοποίηση της περιοδείας και δεν θελήσαμε ως τώρα να προβούμε σε κάποια ενέργεια ή δήλωση, αφ’ ενός γιατί ο νόμος δεν απαιτεί άδεια όταν ένα έργο που έχει κυκλοφορήσει εκτελείται ως έχει και όχι σε διασκευή και αφ’ ετέρου γιατί οι απόψεις του Μίκη Θεοδωράκη, ως γνωστόν, ήταν ότι «απαγορεύεται το απαγορεύεται», ότι από την ώρα που ένα έργο δημιουργείται και κυκλοφορεί, αυτονομείται, φεύγει και από τον ίδιο τον δημιουργό του και επομένως μπορεί να παίζεται ελεύθερα και ότι ο τελικός κριτής για το τι μένει για πάντα και τι πηγαίνει στον κάλαθο των αχρήστων, είναι ο χρόνος και το κοινό.
Από την άλλη πλευρά όμως, ο Μίκης Θεοδωράκης συνδεόταν με μακρόχρονη και βαθύτατη σχέση φιλίας και εκτίμησης με τον Μάνο Χατζιδάκι, ο οποίος όρισε να είναι ο γιος του αυτός που θα διαχειρίζεται το όνομα και το έργο του όταν δεν θα είναι ο ίδιος στη ζωή. Και πιστεύουμε ότι ο Μίκης Θεοδωράκης δεν θα αισθανόταν καθόλου καλά να συμμετέχει σε περιοδεία που πραγματοποιείται με πλήρη αντίθεση του ανθρώπου που ο Μάνος Χατζιδάκις όρισε να αποφασίζει για το έργο του.
Εφ’ όσον δεν αντιτίθεται σε κάποια διάταξη νόμου η περιοδεία αυτή, που μάλιστα φαίνεται να είναι περιοδεία υψηλών προδιαγραφών και από πλευράς συντελεστών και από πλευράς αιθουσών στις οποίες θα λάβουν χώρα οι συναυλίες και εφ’ όσον οι παραπάνω απόψεις του δημιουργού που εκπροσωπούμε μας δεσμεύουν απόλυτα, ενώ βεβαίως δεν έχουμε καμμία αρμοδιότητα σε θέματα του έργου του Μάνου Χατζιδάκι, δεν προτιθέμεθα προς το παρόν να προβούμε σε κάποια ενέργεια αλλά θα θέλαμε να απευθυνθούμε στην οργανώτρια εταιρία και να την καλέσουμε να κάνει ό,τι είναι δυνατόν, ώστε να λήξει το συντομότερο η διαμάχη αυτή, που φέρνει και την «πλευρά Θεοδωράκη» σε πάρα πολύ δύσκολη θέση και να βρεθεί άμεσα μία λύση που να σέβεται τις απόψεις του κ. Γιώργου Χατζιδάκι, ο οποίος σύμφωνα με την επιθυμία και τα όσα έχει ορίσει ο ίδιος ο Μάνος Χατζιδάκις, εκπροσωπεί και διαχειρίζεται το έργο του.
Αθήνα, 1η Δεκεμβρίου 2025”
———————-
* Γιάννης Ρούντος: πρεσβευτής ιδεών και πράξεων για τον Πολιτισμό και τη Βιωσιμότητα, πρώην στέλεχος της επιχειρηματικής κοινότητας στον τομέα διαχείρισης Εταιρικών Υποθέσεων, Επικοινωνίας και Υπεύθυνης Βιώσιμης Ανάπτυξης.
