Η Γροιλανδία είναι στο επίκεντρο μιας νέας στρατηγικής αναδιάταξης και τίθεται το ερώτημα τι σημαίνει πραγματικά η «απαίτηση» των ΗΠΑ και ποιες είναι οι επιπτώσεις για την Ευρώπη, το ΝΑΤΟ και τους ίδιους τους Γροιλανδούς;
Ατσαλάκης Γιώργος, Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής, Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων
Το πρόσφατο επεισόδιο εντάσσεται σε ένα ευρύτερο γεωστρατηγικό μοτίβο: η Αρκτική παύει να είναι περιθωριακό θέατρο και μετατρέπεται σε κρίσιμο πεδίο ελέγχου γραμμών εφοδιασμού, τεχνολογικών υποδομών και στρατιωτικής παρουσίας. Οι ΗΠΑ βλέπουν τη Γροιλανδία, όχι απλώς ως αποθήκη πρώτων υλών, αλλά ως «switch» στρατηγικής αξίας που διασφαλίζει πρόσβαση, επιτήρηση και άμυνα πάνω από τον Βόρειο Ατλαντικό και τον Αρκτικό διάδρομο.
Ιστορικό πλαίσιο και τεχνική λογική. Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, το κρίσιμο γεωγραφικό σημείο ήταν το GIUK Gap, το θαλάσσιο πέρασμα μεταξύ Γροιλανδίας, Ισλανδίας και Ηνωμένου Βασιλείου μέσω του οποίου σοβιετικά υποβρύχια μπορούσαν να εισέλθουν στον Ατλαντικό. Ήταν η μοναδική διάβαση μέσω της οποίας τα σοβιετικά υποβρύχια μπορούσαν να περάσουν στον Ατλαντικό. Σε ένα σενάριο, σύγκρουσης η Σοβιετική Ένωση θα επιδίωκε την κατάληψη της Ισλανδίας και της Γροιλανδίας, παράλληλα με επιθέσεις εναντίον βρετανικών βάσεων που διεξάγουν αντι-υποβρυχιακές επιχειρήσεις ώστε να μπορεί να εισέρχεται στον Ατλαντικό. Η άμυνα και η επιτήρηση σε αυτόν τον διάδρομο (π.χ. μέσω συστημάτων όπως το SURTASS που ανίχνευε τους ήχους των εχθρικών υποβρυχίων) ήταν βασικός παράγοντας διάσωσης των γραμμών εφοδιασμού ΗΠΑ–Ευρώπης. Εάν οι ΗΠΑ δεν ανίχνευαν τα υποβρύχια, θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο τις γραμμές εφοδιασμού προς την Ευρώπη και για αυτό οι ΗΠΑ στον Β’ παγκόσμιο πόλεμο ουσιαστικά «κατέλαβαν» την Γροιλανδία για να μην πέσει στα χέρια της Γερμανίας και ανέκοπτε τον εφοδιασμό προς την Ευρώπη.
Σήμερα η τεχνική πρόκληση εξελίσσεται καθώς οι σύγχρονες διαπολικές (transpolar) ικανότητες της Ρωσίας και της Κίνας, (η Κίνα έχει την πιο προηγμένη τεχνολογία στο βαθύ βυθό) αλλά και ο κλιματικός μετασχηματισμός που ανοίγει νέες θαλάσσιες οδούς, καθιστούν τη Γροιλανδία ένα «ακουστικό και ένα μάτι» στο οποίο μπορεί κανείς να εγκαταστήσει αισθητήρες, ραντάρ και υποδομές αντι-απειλών. Αυτός είναι ο πυρήνας της αμερικανικής επιχειρηματολογίας για τον «στρατηγικό ρόλο» της Γροιλανδίας. Η Ρωσία συνεργάζονται με την Κίνα για να αποτρέψουν τις ΗΠΑ να ελέγξει την Αρκτική στην οποία η Γροιλανδία ανήκει κατά 2/3. Η αναβίωση της ρωσικής αυτοκρατορίας με τις στρατιωτικές εισβολές την ξαναζεί ήδη η ανθρωπότητα. Η Κίνα από την κατάκτηση του Θιβέτ και του Σιντζιάνγκ ετοιμάζεται σύντομα να κατακτήσει την Ταϊβάν.
Πόροι ή πλατφόρμα ασφάλειας; Η δημόσια συζήτηση συχνά επικεντρώνεται στην οικονομική σημασία των σπάνιων γαιών και στα υποθαλάσσια κοιτάσματα, δηλαδή σε οικονομικά οφέλη που θα αποκομίσει όποιος ελέγχει την Γροιλανδία. Όμως η αξία της Γροιλανδίας δεν περιορίζεται στην εξόρυξη αλλά στην ασφάλεια που έχει ανεκτίμητη οικονομική αξία: από εκεί μπορούν να αναπτυχθούν συστήματα που επιτηρούν την Αρκτική, να υποστηριχθούν αεροπορικές και ναυτικές άμυνες, και το κρίσιμο, να αποκλειστεί η δυνατότητα ενός αντιπάλου να χρησιμοποιήσει την Αρκτική ως διάδρομο προβολής ισχύος προς το Δυτικό Ημισφαίριο. Η διάκριση ανάμεσα σε «παραγωγική αξία» και «στρατηγική αξία» της Γροιλανδίας είναι καθοριστική για την κατανόηση των κινήτρων. Σήμερα έχει αναδυθεί ένα νέο ζήτημα ασφάλειας που εμπλέκει τον ευρύτερο Ατλαντικό και ειδικά τη Γροιλανδία: η χρήση του Αρκτικού ως διαδρομής για επιθέσεις της Ρωσίας και της Κίνας προς τη Βόρεια Αμερική. Η Γροιλανδία έχει πλέον καταστεί μια σημαντική βάση από την οποία μπορούν να παρεμποδιστούν αεροπορικές επιθέσεις και ναυτικές απειλές. Η Ρωσία και η Κίνα αναπτύσσουν διαπολικά συστήματα, οπότε οι ΗΠΑ αναγκάζονται να δημιουργήσουν αισθητήρες και όπλα για να τα αποκρούσουν.Στην πράξη, αυτό σημαίνει ένα ασφαλές σημείο ελέγχου που δεν θα έπεφτε στα χέρια εχθρικών δυνάμεων και άρα δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πλατφόρμα προβολής ισχύος από εχθρούς. Οι ΗΠΑ έχουν ήδη ασκήσει τεράστιες πιέσεις στην Δανία για να αποτρέψουν τις πολλαπλές προσπάθειες των κινέζων να πάρουν συμβόλαια εξορύξεων και υποδομών (λιμάνια, δρόμοι κ.λπ.) στην Γροιλανδία.
Πριν εμπλακεί κανείς σε άμεση στρατιωτική αντιπαράθεση, πρέπει πρώτα να ασφαλίσει τα «νώτα» του: να εγγυηθεί την αξιοπιστία της ενεργειακής τροφοδοσίας του, να προστατεύσει τις ζωτικές εμπορικές οδούς και να αποτρέψει τους γείτονες από το να παρέχουν στον αντίπαλο στρατηγικό βάθος. Για τις ΗΠΑ η περίπτωση της Βενεζουέλας εντάσσεται σε αυτήν τη λογική ασφάλειας της εφοδιαστικής αλυσίδας αλλά και της Γροιλανδίας. Αν οι εντάσεις με την Κίνα κλιμακωθούν, τα τεράστια πετρελαϊκά αποθέματά της δεν πρέπει να μετατραπούν σε ενεργειακό «σωλήνα ζωής» για το Πεκίνο. Ο κεντρικός σχεδιασμός είναι οικονομική συγκράτηση ώστε να αποτρέψει την Κίνα από το να αποκτήσει ανεξάρτητη πρόσβαση σε κρίσιμους πόρους και διαδρόμους. Όταν η οικονομική πίεση δεν αποδίδει, η στρατιωτική ισχύς προορίζεται να λειτουργήσει ως έσχατο μέσο αποτροπής. Η Κίνα με τα τεράστια εμπορικά υπέρ-πλεονάσματα που έφθασαν τα $1,2 τρις, δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στην παγκόσμια οικονομία και στις χώρες με εμπορικά ελλείματα, διότι οφείλονται σε αθέμιτες πρακτικές όπως, τεχνητή υποτίμηση γουάν, κρατικές επιδοτήσεις, πωλήσεις κάτω του κόστους για την εξουδετέρωση των παγκόσμιων ανταγωνιστών της (το 2024 , τόσο η ΕΕ , όσο και οι ΗΠΑ είχαν εμπορικό έλλειμα με την Κίνα σχεδόν $300 δις εκάστη).
Διασύνδεση με το ΝΑΤΟ και ευρωπαϊκές ανησυχίες. Η απαίτηση των ΗΠΑ προς τη Δανία να παραχωρήσει πρακτικά έδαφος (ή ευρύτερο έλεγχο) εγείρει ερωτήματα θεμελιώδη για τη φύση της συλλογικής ασφάλειας. Το ΝΑΤΟ ιδρύθηκε για να προστατεύει την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική ως ενιαίο σύνολο, η μεταφορά κυριαρχικών δικαιωμάτων ενός ευρωπαϊκού κράτους σε τρίτη δύναμη δοκιμάζει τα όρια της συμμαχικής εμπιστοσύνης. Από την ευρωπαϊκή σκοπιά, η προοπτική ότι μια σύμμαχος χώρα «χάνει» ουσιαστικό κομμάτι εδάφους σε συμμαχική ενότητα υπονομεύει επίσης την πολιτική νομιμοποίηση του ΝΑΤΟ. Αν η συμμαχία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο διπλωματικής αναδιανομής εδαφικών συμφερόντων, τότε η ευρωπαϊκή αυτονομία και ασφάλεια τίθενται υπό νέα, πιεστικά ερωτήματα. Το θεμέλιο του ΝΑΤΟ είναι η δέσμευση των ΗΠΑ για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η πιθανότητα ο Τραμπ να επιδιώκει να αλλάξει τη συμμαχία ώστε να είναι υπεύθυνη και για την παροχή βοήθειας προς την ίδια την Αμερική σε περίπτωση πολέμου αντιστρέφει την παραδοσιακή δυναμική και θα θεωρούνταν από την Ευρώπη μια απροσδόκητη και ανεπιθύμητη εξέλιξη. Φυσικά, η απώθηση των Κινέζων και των Ρώσσων από την Γροιλανδία εξασφαλίζει και την Ευρώπη.
Το ερώτημα της κυριαρχίας και των Γροιλανδών. Πέρα από τη Δανία και τις ΗΠΑ, στην εξίσωση υπάρχει ο πραγματικός πληθυσμός της Γροιλανδίας και οι εσωτερικές πολιτικές αυτοδιοίκησης. Η συζήτηση για «παράδοση» ή «ενοικίαση» εδάφους δεν μπορεί να αγνοεί το δικαίωμα αυτοδιάθεσης, τα περιβαλλοντικά ρίσκα και τις κοινωνικο-οικονομικές επιπτώσεις σε κοινότητες που ήδη βιώνουν τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Από ηθική και πολιτική άποψη, η προσπάθεια «αλλαγής ιδιοκτησίας» σε περιοχές με ιθαγενή πληθυσμό συναντά ισχυρή αντίσταση, ακόμη και όταν προβάλλονται επιχειρήματα εθνικής ασφάλειας.
Πιθανοί κίνδυνοι και αντιφάσεις. Η μετατροπή της Γροιλανδίας σε απτό αμυντικό εργαλείο έχει και παγίδες: η στρατιωτικοποίηση ενός ευαίσθητου οικοσυστήματος, ο κλιματικός και τεχνολογικός αντίκτυπος, ο κίνδυνος κλιμάκωσης σε περιφερειακές εντάσεις, αλλά και η δημιουργία νομικών και πολιτικών προηγούμενων που υποσκάπτουν τη διεθνή τάξη. Επίσης, η απόπειρα «απόκτησης» εδάφους για λόγους πρόληψης (preventive control) ενδέχεται να νομιμοποιήσει ανάλογες απαιτήσεις από άλλες μεγάλες δυνάμεις — οδηγώντας σε έναν φαύλο κύκλο ανταγωνισμού στην Αρκτική.
Εναλλακτικές οπτικές και προτάσεις πολιτικής. Υπάρχουν πολλαπλές, συμβατές προσεγγίσεις: (α) Η αμερικανική: θεωρείται επιτακτική η εξασφάλιση στρατηγικών θέσεων ώστε να αποτραπεί ένα «κεκλεισμένο» περιβάλλον για τις γραμμές εφοδιασμού και αποτροπής επιθέσεων (β) Η δανική/ευρωπαϊκή: υπογραμμίζει την ανάγκη σεβασμού της κυριαρχίας, της συλλογικής διαχείρισης εντός ΝΑΤΟ και της ενίσχυσης της ευρωπαϊκής συνεισφοράς στην αρκτική άμυνα (γ) Η τοπική/γροιλανδική: προτάσσει αυτονομία, βιώσιμη ανάπτυξη και δικαιώματα συμμετοχής στις αποφάσεις που αφορούν περιβάλλον και κοινωνία. Μια πολιτική συμβιβασμού θα μπορούσε να προβλέπει ενισχυμένη στρατιωτική και τεχνική συνεργασία υπό πολλαπλές εγγυήσεις: διεθνής επιτήρηση, όροι για περιορισμένη χρήση υποδομών, δεσμεύσεις για περιβαλλοντική προστασία και συγκεκριμένα οφέλη για την τοπική οικονομία.
Συμπέρασμα — το διττό δίλημμα. Η Γροιλανδία είναι ταυτόχρονα οικονομικός πόρος και άμυνα: η στρατηγική της σημασία υπερβαίνει τις ορατές ροές πλούτου. Η πρόκληση για την Ευρώπη και τη Δανία είναι να συνδυάσουν το σεβασμό της κυριαρχίας και της αυτονομίας με την ανάγκη συλλογικής ασφάλειας απέναντι σε νέες τεχνολογικές και γεωπολιτικές προκλήσεις στην Αρκτική. Για τις ΗΠΑ, η στρατηγική επιταγή είναι κατανοητή, αλλά η τακτική «απαίτησης εδάφους» δημιουργεί πολιτικό κόστος και νομικά-διπλωματικά ρήγματα. Τελικά, η καλύτερη λύση δεν είναι η μονομερής κατάκτηση, αλλά η πολύπλευρη, θεσμική συνεργασία που θα εγγυάται τόσο την αμυντική επάρκεια όσο και την κυριαρχία, τη βιώσιμη ανάπτυξη και τα δικαιώματα των κατοίκων της Γροιλανδίας.
Η δύναμη των ΗΠΑ δεν είναι μόνο η στρατιωτική της ισχύς αλλά και τα διεθνή δίκτυα συνεργασίας και οι συλλογικές δομές ασφάλειας που έχουν οικοδομήσει με τους συμμάχους τους. Με αυτόν τον τρόπο κατανέμουν την ικανότητα αντίδρασης σε πολλαπλούς εταίρους μέσω μιας μορφής «διανεμημένης ισχύος». Η Κίνα και η Ρωσία, αντίθετα, αναπτύσσουν πελατειακές σχέσεις με ανταλλάγματα και υποταγή, κάτι που αποδυναμώνει τη βιωσιμότητα και την αξιοπιστία των συμμαχιών τους. Οι ΗΠΑ δεν πρέπει να εγκαταλείψουν την επιτυχημένη και γνώριμη λογική ότι οι θαλάσσιες δυνάμεις ευημερούν μέσω δικτύων, συνεργασιών και εθελούσιας συνεργασίας, ενώ οι ηπειρωτικές αυτοκρατορίες επιτυγχάνουν μέσω κατάκτησης, κατοχής και εξαναγκαστικού ελέγχου. Η υπερέκταση με κατάληψη εδαφών δεν είναι απλώς οικονομικά επιβαρυντική, αλλά δεσμεύει κρίσιμους πόρους σε αποστολές κατοχής, γεγονός που εξασθενεί τις δυνατότητές σου σε άλλα πεδία και δημιουργεί στρατηγικά κενά τα οποία οι αντίπαλοι μπορούν να εκμεταλλευτούν. Επί πλέον δημιουργεί διπλωματική απομόνωση και αντιδράσεις. Άραγε θα προκριθεί μια σοφή λύση;
