Πως ο κόσμος αλλάζει στο Ιράν

Όταν το παγκόσμιο εμπόριο συμπιέζεται μέσω στενών διαδρόμων, αναδύεται μόχλευση και η μόχλευση επηρεάζει τη χρηματοδότηση, τα ασφάλιστρα αυξάνονται, οι τιμές των εμπορευμάτων προσαρμόζονται στον αντιληπτό κίνδυνο, οι αποδόσεις ομολόγων μετακινούνται, οι προσδοκίες πληθωρισμού αυξάνονται, οι αξίες νομισμάτων μειώνονται όταν τα ισοζυγία πληρωμών αυξάνονται. Οι χρηματοπιστωτικές αγορές δεν είναι αποκομμένες από τη γεωγραφία, είναι υπερευαίσθητες σε αυτήν καθώς όσο πιο βελτιστοποιημένη γίνεται η παγκόσμια οικονομία, τόσο πιο κρίσιμα γίνονται τα σημεία συμφόρησης, γιατί η βελτιστοποίηση αυξάνει την εξάρτηση, η εξάρτηση δημιουργεί ευαλωτότητα, η ευαλωτότητα δημιουργεί τιμολογιακή ισχύ και η τιμολογιακή ισχύς μεταφράζεται σε επιρροή πάνω στον πληθωρισμό, στη νομισματική πολιτική και στις ροές κεφαλαίου.

Ατσαλάκης Γιώργος Οικονομολόγος, Αναπληρωτής, Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης, Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Όταν η προσφορά πετρελαίου στενεύει σε ένα σημείο συμφόρησης, οι τιμές της ενέργειας εκτοξεύονται, η ενέργεια επηρεάζει τα μεταφορικά μέσα, τη βιομηχανία, τη θέρμανση, την παραγωγή τροφίμων κλπ.. Τότε ο πληθωρισμός εξαπλώνεται, οι κεντρικές τράπεζες αντιδρούν, τα επιτόκια αυξάνονται, τα κόστη εξυπηρέτησης του χρέους αυξάνονται, οι κρατικοί προϋπολογισμοί πιέζονται και οι λαοί αισθάνονται την πίεση από την μείωση της αγοραστικής τους δύναμης.

Σε περιόδους έντασης, τα κρίσιμα σημεία διέλευσης, τα «στενά σημεία» της παγκόσμιας οικονομίας, παύουν να είναι απλοί γεωγραφικοί τόποι και μετατρέπονται σε μοχλούς ελέγχου κεφαλαίου, εφοδιασμού και ισχύος. Σχεδόν ένα πέμπτο της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου διέρχεται καθημερινά από το στενό θαλάσσιο πέρασμα του Ορμούζ, μόλις είκοσι ενός μιλίων. Το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα «τρέχει» πάνω σε υπολογιστές και δορυφόρους, αλλά στην πράξη συμπιέζεται μέσα από στενούς διαδρόμους γης και θάλασσας.

Η ιστορία δείχνει ότι αυτή η γεωγραφική συμπίεση δημιουργεί μόχλευση. Από την αρχαιότητα τα στενά του Ελλήσποντου αποτέλεσαν στρατηγικό στόχο στην εκστρατεία του Ξέρξη, καθώς ο έλεγχος του στενού σήμαινε τον έλεγχο των φορτίων σιτηρών από τη Μαύρη Θάλασσα, μια ζωτική γραμμή εφοδιασμού για την Αθήνα. Η Αθήνα εξαρτιόταν από τις εισαγωγές σιτηρών, οπότε οι Πέρσες προσδοκούσαν να διαταράξουν αυτή τη ροή για να αποσταθεροποιήσουν τις τιμές των τροφίμων και να αποσταθεροποιήσουν την Αθήνα, βασιζόμενοι στην γεωγραφία που δημιουργούσε μόχλευση, στο ότι η μόχλευση δημιουργούσε σύγκρουση και προσδοκούσαν μέσα από την σύγκρουση να αναδιαμόρφωσουν την ισχύ.

Οι χρηματοπιστωτικές αγορές δεν αντιδρούν σε αφηρημένο κίνδυνο αλλά σε πρακτικά γεγονότα, όταν ένα στενό δέχεται πίεση, οι ασφαλιστές επανατιμολογούν, οι μεταφορείς επαναπροσανατολίζουν δρομολόγια και το κόστος μετακυλίεται κατά μήκος της αλυσίδας, από φορτωτές σε προμηθευτές και, τελικά, στον τελικό καταναλωτή. Αυτός ο μηχανισμός εξηγεί γιατί ένα τοπικό πολεμικό επεισόδιο μπορεί να έχει άμεσο αντίκτυπο στην παγκόσμια νομισματική και πληθωριστική δυναμική: τιμές ενέργειας που αυξάνονται αυξάνουν τις πιέσεις στο κόστος μεταφοράς, που με τη σειρά τους πιέζουν τα επίπεδα τιμών και τις προσδοκίες πληθωρισμού. Αυτές οι προσδοκίες διαμορφώνουν τις αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών και των αγορών ομολόγων. Όταν οι αγορές πετρελαίου συμπιέζονται από έλλειψη προσφοράς, οι προσδοκίες πληθωρισμού αυξάνονται, όταν οι προσδοκίες πληθωρισμού ανεβαίνουν, οι αποδόσεις ομολόγων μετακινούνται, όταν οι αποδόσεις ομολόγων αυξάνουν, οι αποτιμήσεις μετοχών μειώνονται όταν οι αποτιμήσεις μετοχών μειώνονται, τα ταμεία συντάξεων, τα κρατικά κεφάλαια πλούτου και τα νοικοκυριά το νιώθουν. Μια εκτόξευση πυραύλου στον Κόλπο μπορεί να επηρεάσει ακόμη και το επιτόκιο ενός στεγαστικού δανείου. Η παγκόσμια οικονομία σήμερα είναι βαριά επιβαρυμένη με χρέη (300% του ΑΕΠ), τα επίπεδα δημόσιου χρέους στις οικονομίες παραμένουν ιστορικά υψηλά (100% του ΑΕΠ), η εταιρική μόχλευση είναι αυξημένη, τα νοικοκυριά εκτίθενται σε στεγαστικά και καταναλωτικά χρέη.

Αν οι ροές πετρελαίου διαταραχθούν για εβδομάδες, οι εισαγωγικές χώρες ενέργειας θα αντιμετωπίσουν εμπορικά ελλείμματα, τα νομίσματα θα αδυνατίσουν, οι κυβερνήσεις θα επιδοτήσουν το κόστος καυσίμων για να αποτρέψουν αναταραχές, οι δημοσιονομικοί προϋπολογισμοί θα επιδεινωθούν, οι επενδυτές θα απαιτήσουν υψηλότερες αποδόσεις για να καλύψουν τον κίνδυνο. Η αβεβαιότητα οδηγεί τις χρηματαγορές να τιμολογούν πιθανότητες, τις ασφαλιστικές εταιρίες να τιμολογούν έκθεση σε κίνδυνο και τις κεντρικές τράπεζες να τιμολογούν προσδοκίες πληθωρισμού. Όσο πιο εύθραυστο είναι το παγκόσμιο σύστημα, τόσο πιο ευαίσθητο γίνεται στη γεωγραφία.

Δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι η παγκοσμιοποίηση απέφερε τεράστια οικονομικά οφέλη, χαμηλότερο κόστος, εξειδίκευση, τεχνολογική διάχυση, αλλά αύξησε και την εξάρτηση από «κρίσιμες αρτηρίες». Η σύγχρονη τάση προς “just-in-time” logistics μειώνει τα αποθέματα και αυξάνει την ευαισθησία σε διαταραχές. Όσο περισσότερο βελτιστοποιούμε, τόσο λιγότερη εφεδρεία αφήνουμε για κρίσεις.

Η σειρά επιθέσεων και η απάντηση των ΗΠΑ και του Ισραήλ δημιούργησαν μέσα σε ελάχιστες ημέρες μια νέα πραγματικότητα για τα παγκόσμια ενεργειακά και εμπορικά δίκτυα. Δεν πρόκειται μόνο για ένα τοπικό επεισόδιο ασφαλείας, πρόκειται για ένα περιφερειακό σοκ με άμεσες οικονομικές επιπτώσεις, αλυσιδωτές δευτερογενείς συνέπειες και πολιτικές προκλήσεις για κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και διεθνείς αγορές.

Οι αεροπορικές και πυραυλικές επιχειρήσεις προκάλεσαν άμεση αναστάτωση στην θαλάσσια κυκλοφορία στον Περσικό Κόλπο και, ειδικότερα, στο Στενό του Ορμούζ, το κρίσιμο πέρασμα απ’ όπου διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας πετρελαϊκής ροής (κατά μέσο όρο 20,9 εκατ. βαρέλια ημερησίως). Η απειλή και τα μεμονωμένα πλήγματα σε εγκαταστάσεις διύλισης και σε τάνκερ αύξησαν τη μεταβλητότητα των τιμών και ώθησαν εταιρείες μεταφοράς και ασφαλιστές σε επανεκτίμηση των κινδύνων.

Οι ναυτιλιακοί όμιλοι ανέστειλαν ή επανέκριναν πέρασμα πλοίων κοντά στο Ορμούζ, πολλά πλοία δρομολόγησαν προς το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, προσθέτοντας 10–15 ημέρες στο ταξίδι και με σημαντικό επιπλέον κόστος καυσίμου και ασφάλισης. Η άνοδος στα spot rates και οι έκτακτες επιβαρύνσεις άρχισαν ήδη να εμφανίζονται.

Η απόφαση ασφαλιστικών οίκων να χαρακτηρίσουν το πεδίο «υψηλού πολεμικού κινδύνου» επέβαλε πρακτικά όρους εισόδου: υψηλότερα ασφάλιστρα ή προσωρινή άρνηση κάλυψης. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί εμπόδιο στην εμπορική διέλευση χωρίς να υπάρξει επίσημη ναυτική απαγόρευση, που περιόρισε τη ροή φορτίων και αύξησε το κόστος καθόσον οι σχετικοί αλγόριθμοι τιμολόγησης προσαρμόστηκαν μέσα σε 48–72 ώρες. Υπάρχουν πολλές άμεσες οικονομικές επιπτώσεις:

1. Άνοδος τιμών ενέργειας: Ακόμη και χωρίς πλήρη διακοπή παραγωγής, οι διαταραχές στα διυλιστήρια και στις μεταφορές περιορίζουν την «επιχειρησιακή» προσφορά και τροφοδοτούν ανοδικές προσδοκίες τιμών.
2. Αύξηση ναυτιλιακού κόστους: Μεγάλες εταιρείες (Maersk, CMA CGM, Hapag-Lloyd, MSC) έχουν ήδη αναπροσαρμόσει δρομολόγια και χρεώσεις, με αποτέλεσμα οι καθυστερήσεις επιβαρύνουν αλυσίδες εφοδιασμού και να αυξάνουν τις τιμές των εισαγομένων αγαθών.
3. Πίεση σε εισαγωγικές χώρες της Ασίας: Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία και Νότια Κορέα εξαρτώνται σημαντικά από πετρέλαιο που διέρχεται από το στενό του Ορμούζ. Για την Ινδία κάθε αύξηση $10/βαρέλι προσθέτει εν δυνάμει ~$13–14 δισ. ετησίως στο λογαριασμό εισαγωγών.
4. Ανατιμήσεις σε λιπάσματα και τρόφιμα: Αεριο-ενεργειακό κόστος επηρεάζει την παραγωγή αζωτούχων λιπασμάτων, με απειλή διατάραξης των κύκλων σποράς και αυξημένης αστάθειας τιμών τροφίμων.
5. Χρηματοοικονομικές προσαρμογές: Τράπεζες και traders επανατιμολογούν πιστώσεις, εγγυητικές επιστολές και χρηματοδοτήσεις, ειδικά σε LNG/πετροχημικά έργα της περιοχής.

Βραχυπρόθεσμα (μερικές εβδομάδες): Συνέχιση υψηλής μεταβλητότητας τιμών, προσωρινές ανακατευθύνσεις εφοδιασμών, αυξημένα κόστη ασφάλισης και ναύλων. Αν οι επιθέσεις αυξηθούν ή επεκταθούν οι τιμές θα αποκτήσουν διατιρίσιμη ανοδική τάση.

Μεσοπρόθεσμα (μήνες): Χώρες θα ενεργοποιήσουν στρατηγικά αποθέματα (όπου υπάρχουν), θα επιταχυνθούν εναλλακτικές προμήθειες (Ρωσία, Δυτική Αφρική, Λατινική Αμερική) και θα προκύψουν πολιτικές για ανακατεύθυνση εισαγωγών. Ωστόσο τέτοιες λύσεις απαιτούν χρόνο οπότε δεν είναι άμεσες.

Μακροπρόθεσμα (έτη): Διαρθρωτικές προσαρμογές: διαφοροποίηση δρομολογίων, επενδύσεις σε υποδομές LNG, μεγαλύτερα κρατικά αποθέματα, μετατόπιση προς ανανεώσιμες προμήθειες, πιθανή μόνιμη αναθεώρηση των παγκόσμιων εμπορικών διαδρομών και της γεωπολιτικής εξάρτησης από κρίσιμα στενά.

Οι κυβερνήσεις με αυτήν την κατάσταση πρέπει να δράσουν να αποτρέψουν όσο το δυνατό τις επιπτώσεις ή να μειώσουν τον αντίκτυπο τους. Επίσης από κοινού θα πρέπει να δράσουν να αποτρέψουν κράτη που ελέγχουν στενά περάσματα, να κάνουν γεωπολιτικούς και οικονομικούς εκβιασμούς. Μερικά προτεινόμενα μέτρα είναι:

Βραχυπρόθεσμες / άμεσες παρεμβάσεις

• Συντονισμός ναυτιλιακής και ασφαλιστικής πολιτικής: Δημιουργία διεθνών μηχανισμών (συντονισμός κρατικών εγγυήσεων/παρεμβάσεων ασφάλισης) ώστε να αποτραπεί πλήρης κατάρρευση εμπορικών ροών.
• Απελευθέρωση στρατηγικών αποθεμάτων (targeted): Στοχευμένη απελευθέρωση πετρελαίου ή LNG για την εξομάλυνση των αγορών και την αποσυμπίεση βραχυπρόθεσμων τιμών.
• Υποστήριξη logistics: Οικονομικά κίνητρα για επαναδρομολόγηση με ασφαλέστερα αλλά πιο δαπανηρά routes (π.χ. Cape of Good Hope) και επιδότηση επιπλέον κόστους όπου απαιτείται για κρίσιμες αλυσίδες.

Μεσαίας διάρκειας

• Διπλωματία ενεργειακής διασφάλισης: Ενίσχυση διπλωματικών πρωτοβουλιών για ασφαλή διέλευση και διεθνείς συμφωνίες προστασίας εμπορικών οδών.
• Επιτάχυνση διαφοροποίησης προμηθευτών: Διεθνείς συμφωνίες προμήθειας από πολλαπλές πηγές (π.χ. Ρωσία, Β. Αφρική, Λατινική Αμερική) και μακροχρόνιες συμβάσεις LNG.
• Προγράμματα προσαρμογής για αγροτικούς παραγωγούς: Ενίσχυση υποστηρικτικών μέτρων προς αγρότες για την αποφυγή διατροφικής κρίσης.

Μακροπρόθεσμες πολιτικές

• Επενδύσεις σε ενεργειακή ανθεκτικότητα: Υποδομές ασφάλειας (diverse pipelines, storage, floating storage), και ενεργειακή μετάβαση προς ΑΠΕ και ηλεκτροκίνηση.
• Επανεξέταση βιομηχανικής αλυσίδας: Στρατηγικός επανασχεδιασμός εφοδιαστικών αλυσίδων για κρίσιμα είδη (λιπάσματα, ημιαγωγοί, κρίσιμα μέταλλα).
• Διεθνής ρυθμιστική συνεργασία για «το ρίσκο των πόρων»: Δημιουργία κοινών δεικτών risk-premium και μηχανισμών έγκαιρης προειδοποίησης για να μειωθεί ο πανικός και οι οριζόντιες αντιδράσεις στην αγορά.

Η πειθαρχημένη επικέντρωση στην πραγματική πηγή ρίσκου (ασφάλεια διόδων, χωρητικότητα διύλισης, ασφάλιση) αποτρέπει βραχυπρόθεσμες αποφάσεις που διογκώνουν κόστος και ανατροφοδοτούν κρίση. Η εμπειρία δείχνει ότι ισχυρά μέτρα πανικού (απόσυρση κεφαλαίων, απότομες εισαγωγικές απαγορεύσεις) πολλαπλασιάζουν το οικονομικό κόστος. Αντίθετα, συντονισμένη διεθνής παρέμβαση με στόχευση ροών και ρευστότητας μειώνει το συνολικό κόστος προσαρμογής.

Η κρίση του Κόλπου αποδεικνύει πόσο γρήγορα γεωπολιτικά ρίσκα μετατρέπονται σε οικονομικά σοκ. Η «επόμενη ημέρα» δεν είναι απλώς θέμα τιμών πετρελαίου, αφορά ανακατανομή ροών, αναθεώρηση στρατηγικών αποθεμάτων, αλλαγή κανόνων ασφάλισης και τελικά, επανασχεδιασμό κρίσιμων εφοδιαστικών δικτύων. Οι αποφάσεις των επόμενων εβδομάδων θα καθορίσουν αν η προσαρμογή θα γίνει με ελεγχόμενο κόστος ή θα εξελιχθεί σε μεγαλύτερη διαταραχή. Το ευρωπαϊκό και το ελληνικό ενδιαφέρον είναι προφανές: πολιτικές ενεργειακής ασφάλειας, διπλωματική πρωτοβουλία και βραχυπρόθεσμη στήριξη επιχειρήσεων logistics πρέπει να τεθούν άμεσα σε λειτουργία.

Για χρόνια οι αναλυτές συγκέντρωναν την προσοχή τους στην υπόθεση ότι αναδύεται ένας νέος άξονας —με κύριους υποστηρικτές τη Ρωσία, την Κίνα και το Ιράν— ικανός να αμφισβητήσει την αμερικανική ηγεμονία. Η πρόσφατη εξέλιξη ωστόσο αποκαλύπτει άλλη πραγματικότητα: το Ιράν, που συχνά παρουσιάζεται ως κεντρικός παίκτης αυτού του άξονα, δέχεται σφοδρή στρατιωτική πίεση, ενώ οι φερόμενοι σύμμαχοί του επιλέγουν, κατά κανόνα, την παθητικότητα. Η μη άμεση εμπλοκή της Ρωσίας και της Κίνας και η συγκρατημένη σιωπή χωρών όπως η Ινδία, η Βραζιλία και η Νότια Αφρική δείχνουν ότι η «συμμαχία» των BRICS δεν διαθέτει την ενότητα ή την ικανότητα συλλογικής δράσης που κάποιοι προέβλεπαν. Η απουσία των BRICS είναι χαρακτηριστική στην κρίση του Ιράν. Η ισχύς, πλέον, δεν μετριέται αποκλειστικά με όπλα. Κρίσιμο στοιχείο είναι ο έλεγχος των διεθνών διαύλων εμπορίου και ενέργειας.

Σήμερα το αμερικανικό ναυτικό διατηρεί αποφασιστική παρουσία στο Στενό του Ορμούζ και διαθέτει στρατηγική ισχύ κοντά σε άλλα κομβικά σημεία (Στενό της Μαλάκκα, Διώρυγα του Σουέζ, Στενό του Γιβραλτάρ, Διώρυγα του Παναμά). Όποιος ελέγχει αυτές τις «αρτηρίες» αποκτά σημαντικό πλεονέκτημα στη διαμόρφωση της διεθνούς τάξης, αυτή η ικανότητα, σήμερα, φαίνεται να συγκεντρώνεται στις ΗΠΑ, που διαθέτουν την πλέον εκτεταμένη ναυτική ισχύ και έναν στόλο αεροπλανοφόρων που τους προσφέρει μοναδική προβολή ισχύος. Η εξασθένιση των κρατών που δρουν ως «γεωπολιτικοί εκβιαστές» μέσω των στενών και αποσταθεροποιούν τον ομαλό εφοδιασμό των αγορών, είναι υπόθεση της παγκόσμιας κοινότητας για να επιτευχθεί ειρήνη και ευημερία. Επιπλέον θα επιδράσει ανασταλτικά για άλλα κράτη που οι φιλόδοξες ηγεσίες τους αναζητούν επιρροή μέσω των στενών που διαθέτουν για να αναστήσουν αυτοκρατορικά όνειρα. Ίσως έχει έρθει το πλήρωμα του χρόνου να περάσουν όλα τα κρίσιμα στενά σε διεθνή έλεγχο με διεθνείς συνθήκες ώστε να αφαιρεθεί η δυνατότητα κάποιων ελαχίστων κρατών να εκβιάζουν την παγκόσμια οικονομία.